આધુનિક વાલ્મિ કી

   પ્રતાપભાઇ એના નામ પ્રમાણે પ્રતાપી હતા. એના પ્રતાપથી ખોટુ કરવા વાળા ડરતા. એના હાથ નીચેકામ કરવાવાળા ને ઉપરી અધિકારીઓ પણ એ વાત કબુલ કરતા. એની નિષ્ઠા વિષે  બે મત નહોતા. લાંચ કે બક્ષિસને પોતાનો અધિકાર સમજતા કેટલાક કર્મચારીઓને  એની સામે અસંતોષ ખરો.  સાથે એ પણ હતુ કે પ્રતાપભાઇ કોઇને અકારણ હેરાન ન કરતા. સાચી ફરિયાદને સાંભળીને એનો તરત નિકાલ લાવતા. એટલે એમનુ માન ખરુ. પણ કોઇને ખટકે તો પાછળથી બળાપો કાઢે કે સાલો ખાતો ય નથી ને ખાવા દેતો ય નથી.
      આવા નીતિમાન માણસોની કસોટી  પણ આગમાં થાય  છે  સોનાની જેમ.બહાર તો  પરાયા લોકો પણ ઘણીવાર ઘરના જ ધાતકી હોય છે. લાગણીઓનુ દબાણ પણ ઓછુ નથીહોતુ.  ગૃહસ્થાશ્રમને શાંત રાખવા કમાતા માણસને કયારેક પોતાની નીતિમતાનુ બલિદાન આપવુ પડતુ હોય છે.     પ્રતાપભાઇની હાલત કાંઇક આવી હતી. ઘરમાં બે ટીનેજર દિકરો ને દિકરી ને શોખીન પત્નિ. મોટો હોદ્દો જોઇને પરણેલી. બાળકોને ય આવા જ સંસ્કાર ને કેળવણી. પરિણામ એ કે  રોજ બજારમાં કાંઇક નવુ આવે. ત્રણે ય તૈયાર જ હોય.વસાવેલુ સરસ ધર તો ખરુ જ. એક જમાનામાં જે મોજશોખ ને માભાની ચીજો ગણાતી  ફ્રિજ,ટીવી, વોશરડ્ાયર કેફોન આ સમયમાં જરુરિયાત ને સામાન્ય બની ગઇ છેએ તો બરાબર. પણ એ સિવાયની વસ્તુઓ કે જે માત્ર દેખાદેખીથી ને દેખાડા માટે જ. આ જ તો તકલીફ છે ને કે જેને પૈસો કમાવા જવુ નથી પડતુ કે પૈસો આસાનીથીઆવે છે,એને  જરુરી કે બિનજરુરી ખરીદીનો વિવેક નથી હોતો.
     પ્રતાપભાઇ ઘરના લોકોની આવી મનોવૃતિ કંટાળ્યા હતા. ઘરમાં છાંસવારે નાનામોટા ઝઘડા, અસંતોષ, અણગમો ને મેણાટોણા,  ને બીજા લોકો સાથેની સરખામણી. ખાસ કરીને આપણા કરતા ઓછુ કમાતા લોકો પાસે આપણા કરતા વધારે સારી ચીજો હોય.  એક વખત આ બાબત એણે વિચાર કરીને એક યોજના બનાવી. સાંજે જમીપરવારી બધાને બેઠકરુમમાં બોલાવ્યા. ' જુઓ. આજે તમારા બધાની માગણીઓ ઉપર મે વિચાર કર્યો છે. મારાથી બનતુ કરીશ. તમે તમારી જોઇતી વસ્તુઓનુ લિસ્ટ બનાવી મને આપો'      ત્રણે ખૂશ થઇ ગયા. આખરે પપ્પા પીગળ્યા ખરા!  મોકો માંડ મળ્યો છે તો બધાએ જરુરી કે બિનજરુરી ચીજોનુ લાંબુ લિસ્ટ બનાવી નાખ્યું.
   પ્રતાપભાઇએ ત્રણે ય લિસ્ટ જોયા. પછી પોતાની બેગ ખોલી  ત્રણ ફોર્મ કાઢીને ત્રણેના હાથમાં પકડાવ્યા.' આ વાંચો, બરાબર વિચારો ને પછી સહી કરી મને પાછા આપો'.   ફોર્મ વાંચીને ત્રણે ય ઉછળી પડ્યા. ' આ તમે શૂ માંડયુ છે? આવી તે કાંઇ શરતો હોય' તો છોકરા તો કલબલ કરવા માંડયા.' પપ્પા, અમને ઉછેરવાનો ને અમારી જરુરીયાત પુરી પાડવાની તમારી ફરજછે તો તમારી ભુલની સજા અમે શુંકામ ભોગવીએ'?. ' બાળકો, તમારી પ્રાથમિક જરુરિયાતો  જેમ કે રોટી,કપડા ને મકાન, શિક્ષણ ને એને લગતી સવલતો એ મારી ફરજ. બાકી તમારા મોજશોખ માટે કમાતા શીખો. બાકી તમારા લિસ્ટ પ્રમાણે મારી આવક ઓછી પડે.તો પુરી કરવા વધારાના પૈસા માટે લાંચ રુશ્વત જ બાકી રહે. ધારો કે તમારા માટે એ પણ કરુ. પણ હુ પકડાઇ જાવ તો મારી સાથે તમારે પણ જેલમાં આવવુ પડે ને બદનામી આપણા બધાની સરખી.એ કબુલ હોય તો'.     બન્ને બાળકો અણગમા સાથે રુમમાથી જતા રહ્યા. પછી એણે એની પત્નિને ઉદ્ેશીને કહ્યુ.' તું તો સવારમાં રામાયણનો પાઠ કરે છે. પારાયણ સાંભળવા જાય છે. તને એટલુ ન સમજાયુ કે વાલિયાના પરિવારે એના પાપમાં ભાગીદાર થવાની ના પાડી ને એણે પરિવારના પોષણ માટે એ લુંટફાટ કરતો તો એ છોડી દીધી. તમારા બિનજરુરી નખરા પોષવા હુ અનીતિ આચરુ ને કવચિત સજા ભોગવુ ને તમે છૂટી જાવ? ના, હુ આધુનિક વાલ્મિકી છુ. શોખ પુરા કરવા હોય ને તો આ કીટી પાર્ટીઓ, ઓટલાપરિષદો, સિરિયલોનુ વળગણ છોડો ને ગૃહઉદ્યોગો શરુ કરો. શરમ કામમાં નહિ, ખોટુ કરવામાં છે'.

આઝાદી ભાગ ૨

આગલા અંક થી ચાલુ   ' ઘંટડી  માત્ર મે જ નહિ, આજુબાજુના ફલેટના લોકોને પણ  સંભળાઇ હશે. ઘણા લોકોને ઉંઘમાં ખલેલ પણ પડી હશે. ને તને નવ વાગે  ઘેર આવી જવાનો આદેશ હતો. અત્યારે રાતના બાર વાગ્યા છે.  અર્ધી રાત્રે ભર ઉંઘમાથી ઉઠીને બારણુ ખોલવાનો મારો કોઇ પ્રોગ્રામ નહોતો.અમુલભાઇએ  લાગણીવિહિન સ્વરે કહ્યુ.         આરોહી એક પળ તો  ઓઝપાઇ  ગઇ. પપ્પા આજે બરાબર ના ગુસ્સે થયા છે ને પોતે થોડી વાંકમા ય હતી. એટલે વ્યાજબી લાગે એવા ખુલાસા વગર પુછ્યે કરવા માંડી.      'તમે કહોછો કે હવે હુ સ્વતંત્ર છું પુખ્ત થઇ ગઇ છુ તો નાની કિકલીની જેમ કોને ઘેર રમુ છુ ને કોની સાથે રમુ છે , કયારે  ઘેર આવવાની છુ .આવા સવાલોના જવાબ આપવાના હોય? આરોહીએ   જાણે કોઇએ એની સ્વતંત્રતા પર પ્રહાર કર્યો હોય એવા આક્રોશથી કહ્યુ.         ' અહિ આવ ને મારી  બાજુમા બેસ. આજે આપણે સ્વતંત્રતાની વ્યાખ્યા ને મયાર્દા સમજી લઇએ' એણે આરોહીને સોફા પર પોતાની બાજુની જગ્યા બતાવી.     ' પપ્પા, આજે બહુ મોડુ થઇ ગયુ છે ને હુ પણ થાકી ગઇ છું. આપણે કાલે  ચર્ચા ન કરી શકીએ? એણે છટકવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સમજાઇ ગયુ હતુ કે આજે બહુ મોટુ ભાષણ મળવાનુ છે.   ' કલ હો ના હો. કાલે કદાચ મોડુ થઇ ગયુ હશે. હવે તો તુ ઘરમા જછે ને.સવાર પડી જાય તો ય શું?અમુલભાઇના સ્વરમાં આદેશ હતો.ન છુટકે એ બાજુમા બેઠી.      ' પહેલી વાત સમજી લે કે આઝાદીનો  અર્થ  અમર્યાદિત રઝળપાટ નથી. શિસ્ત વિનાની સ્વતંત્રતા એ બ્રેક વિનાની બાઇક જેવી છે.તમે ત્રાફિકના નિયમોનુ પાલન કરોછો ને, કોઇને ધક્કા મારીને આંતરીને આગળ નથી જવાતુ.તમારી માફક બાકીના બધાને રોડ પર ચાલવાનો હક છે.તમે ગમે કે ન ગમે પણ સ્કુલમાં શિસ્તનુ પાલન કરો છો. તો જ તમે ભણીશકો.એવુ જ ઘરમા ને વ્યકિતગત જીવનમાં છે.આઝાદી અંદરથી આવે છે. તમારી સ્વતંત્ર વિચારસરણી તમને નિર્ણયાત્મક પળે સાચો રાહ બતાવે છે.   ધાર કે તારા થોડા મિત્રો દારુપીતા હોય કે કેફી પદાર્થ ની મજા માણતા હોય ને તુ ત્યા હાજર હોય ને તને એ  લેવા માટે કે પીવા માટે  એન કેન પ્રકારે  આગ્રહ કરે તો તુ શુ કરે? તુ એના આગ્રહને વશ થઇ જાય એ બીકમાં કે તુ એકલીપડી  જઇશ. તને કોઇ ગ્રુપમા બોલાવશે નહિ.તુ જુનવાણી ગણાઇશ.અથવા તારા મિત્રોની લાગણી દુભાશે.એનુ માન રાખવા, એ જાણવા છતા ય કે આ દારુ ને કેફી ડ્રગ બહુ જ હાનિકારક છે, આવા વ્યસનો માણસને વિનાશ તરફ લઇ જાય છે. છતાજ ઉપર બતાવ્યા કારણ સર તુ એલોકોના આગ્રહ કે દુરાગ્રહને વશ થઇ જાય તો એટલે અંશૈ તુ  વૈચારિક ગુલામ ને નિર્બળ છે. નિર્બળ વ્યકિત સ્વતંત્ર નથી હોતી. તમારા નિર્ણયો માટે બધાની સંમતિ જરુરી નથી. તમારી નૈતિક હિંમત ને  સત્યજાણ્યા પછી મક્કમ રહેવુ એ જ આઝાદી છે,  અમુલભાઇએ સમજાવ્યુ.  ' પણ પપ્પા , તમે જુના મિત્રો મળો કે એકબીજાને ત્યા બેસવા જાવ ને ત્યારે મોડુ  નથી થઇ જતુ? કયારેક એવો વિષય નીકળી આવે ને બધા વાદવિવાદ કે ચર્ચા પર ઉતરી આવે ત્યારે સમયનુ ભાન ભુલાઇ જાય એવુ પણ બને ' આરોહીએ કાઇક વાજબી લાગે એવી દલીલ કરી.    
 'તારી વાત એટલા પુરતી સાચી, કવચિત એવુ બને પણ ખરુ.પણ તારી બાબતમાં તો છેલ્લા ઘણા વખતથી અનિયમીતતા આવી ગઇ છે.શુ દરેક વખતે આ જ કારણ હોય છે? બીજુ કે અમારા અમારા જીવનમાં જેમેળવવાનુ હતૂ એ સમયે અમે પુરતી મહેનત કરી છે.સફળતા હાંસિલ કરી છે. અત્યારે તમારો સમય છે.જીવનમાં કશુ મેળવવા માટે અત્યારે મહેનત કરવાને બદલે આવી અર્થવિહિન રઝળપાટ તમને તમારા રાહથી ભટકાવી દેશે. પછી તો જીવનભર  પસ્તાવાનુ ને અભાવમાં સબડવાનુ જ રહેશે. ને આરોહીએ વધુ એક  દલીલ કરી. એની મનગમતી કારણ કે દરેક વખતે એ પપ્પાને આ દલીલથી મહાત કરીદેતી.' તમારી વાત આટલા પુરતી સાચી, પણ આજના માહોલ પ્રમાણે સ્ત્રી પુરુષોને બધી જગ્યાએ સાથે કામ કરવાનુ થાય. એટલે એકબીજાને સમજતા શીખવુ પડે. સ્ત્રી દાક્ષિણ્યની વાતો હવે જુની થઇ ગઇ. હવે તો સ્પર્ધાત્મક દુનિયામાં બધા ક્ષેત્રે હરીફાઇ કરવાની રહેશે.કોઇ પોતાની સીટ ખાલી નહિકરે.એટલે અત્યારથી પરસ્પરની ખાસિયતો, જમા ઉધાર પાસા સમજી લેવામાં આવે તો છેતરાવાનો ભય નરહે.' ' પણ દિકરી,એને માટે રાતદિવસના ઉજાગરા, મોડી રાતોની રઝળપાટ જરુરી નથી.બધી વસ્તુના અખતરા નથી હોતા.શીખવાનુ આસિવાય ઘણી જગ્યાએ મળી રહે છે' અમુલભાઇએ જવાબ આપ્યો. " પણ પપ્પા, હુ કોઇ અજાણ્યા જોડે તોનથી રખડતી. એ બધા મારા જુના ને જાણીતા મિત્રો છે. આજના જમાનામાં છોકરા  છોકરીઓની દોસ્તી ની    નવાઇ નથી.  તમે પણ એમને ઓળખો છો'      આરોહીએ કહ્યુ.           ' તારા મિત્રઓને હુ ઓળખુ એ મહત્વનુ નથી. પણ તારે જે રીતે ઓળખવા  જોઇએ એ રીતે તુ ઓળખેછે.? મારુ કહેવાનુ  એમની ચાલ ચલગત, એમના વિચારો, છોકરીઓ  તરફનુ એમનુ વલણ. કારણકે એ પણ તમારી માફક કાચી ઉમરના જહોય. એમને મન તમે ઘડીભર રમવાનુ રમકડુ.આવા સંજોગોમાં ગુમાવવાનુ છોકરીઓને જ થાય.એટલે તમારે અમુક ભયસ્થાનો ઓળખી લેવા જોઇએ.પ્રત્યેક સમાજગમે તેટલો આધુનિક હોય, કુદરતી શારિરીક રચના પ્રમાણે પુરુષનો હાથ ઉંચો રહે છે.આસત્ય દરેક જમાનામાં સરખુ જ છે.પોતાને બિન્દાસ,આધુનિકને હોશિયાર માનતી છોકરીઓ છોકરાઓના પડકાર ઝીલી પોતાની બહાદુરી બતાવવા જે જોખમ ખેડે છે. કયારેક એની બદનામી સાથે જાન પણ ગુમાવે છે ને માબાપને જીવનભરનો જખમ આપી જાય છે. ' અમુલભાઇએ એની ઇચ્છા વિરુધ્ધ પણ મોટુ ભાષણ આપી દીધૂ.     આરોહી પ્રથમ વખત ચુપચાપ સાંભળી રહી. જોકે મનમાં તો ધુંધવાતી હતી.          અમુલભાઇએ ઉભા થતા  થતા છેલ્લુ શસ્ત્ર છોડયુ.' એમ છતા તને ઘરમા બંધન લાગતુ હોય, માબાપ જુનવાણી ને જેલર જેવા લાગતા હોય, તારો સ્વતંત્ર આત્મા રુંધાતો હોય તો એક રસ્તો છે'.  આરોહીએ પશ્ર્નસુચક સામે જોયુ.    ' કાલથી તારો રહેવાનો બંદોબસ્ત કયાક કરી લેવાનો. નોકરી શોધી કાઢો. કમાવા માંડો. આ ગેસ,મોબાઇલ ને ઘરનો ખર્ચ તમારા ખિસ્સામાથી કાઢો. તમારા પગ પર ઉભા રહેવા માંડો.પછી કોઇ નહિ પુછે કે મોડીકેમ આવી? બાકી આઘરમા રહેવુ હોય તોઅમારા નિયમ પ્રમાણે રહેવુ પડશે' અમુલભાઇ ભાષણ સમેટી ઉભા થયા ને એને એ જ હાલતમા છોડીને પોતાની રુમમા જતા રહ્યા.   આરોહીએ પપ્પાનુ આવુ સ્વરુપ પ્રથમ વખત જોયુ. પપ્પાએ જાણે સણસણતો તમાચો માર્યો હોય એમ ગાલ તમતમવા લાગ્યા.આંખો આસુથી છલકાઇ ગઇ.આજ સુધી એ હકપુર્વક આ ઘરમાં જીવી હતી,એ ઘર  ઘડીકમા પરાયુ થઇ ગયુ!શું આઝાદીની કિંમત આટલી આકરી હશે?  એ રડતા રડતા જ સોફા પર સુઇ ગઇ.       બીજે દિવસે સવારે ઉઠીને એને  સમાચાર જાણવા ટીવી ચાલુ કર્યુ. સમાચાર સાંભળતા જ એણે ચીસ પાડી. બન્ને માબાપ બહાર દોડી આવ્યા. આરોહીએ  ટીવી સામે આંગળી ચિંધી. એ હજુ પણ થરથર ધ્રુજતી હતી. કોઇ અજનબી યુવતીની ચુથાયેલી નિર્વસ્ત્ર લાશ ફુટપાથ પર પડી હતી સમાચારપ્રવક્તા  જણાવતી હતી' યુવતીએ દમ તોડતા પહેલા ચાર યુવકોના નામ આપ્યા છે, પોલીસ શોધી રહી છે એ નરાધમોને.  એમને જાણતા હો તો પોલીસને મદદ કરવા વિંનતી'
   ને આરોહીની નજર સમક્ષ આખી ઘટનાનો સિલસિલો તરવા લાગ્યો.એણે એ કમભાગી યુવતીને ઓળખી લીધી હતી.એ હતી તન્વી. પણ છોકરાઓ એને 'હરણી' કહીને બોલાવતા.એવી ચંચળ , ભોળી ને બિન્દાસ. ખાસ કરીને છોકરાઓ સાથેના સબંધોમા સાવ નાદાન હતી.વિધવા  માતાની દિકરી. મા એ સંયુક્ત પરિવારમાં બહુ સહન કર્યુ હતુ. એટલે દિકરી  કોઇથી ડરે નહિ,કોઇની શેહમા ના આવે, બોલતા અચકાય નહિ એવી નીડર તો બનાવી પણ છોકરીની જાતને  જે થોડા ભયસ્થાનો,સાવધાની,એની શકિતની મર્યાદા બતાવવાનુ ચુકાઇ ગયુ. મા અહી જ થાપ ખાઇ ગઇ.પછી તો છોકરી  બેકાબુ બની ગઇ.     છોકરાઓ એના થોડા વખાણ કરીને ફુલાવે, ' અરે, આ તન્વી બીજી છોકરીઓ જેવી બીકણ નથી.મણિબેન નથી, અથવા આ તો તન્વીનુ જ કામ. અથવા બીજી રીતે ફુલેકે ચડાવે,' તન્વી  રહેવા દે,તારા કરતા પેલી રીમા વધારે બહાદુર છે,એના જેવી છોકરી જ આ કરી શકે' બન્ને તરીકાથી    એને પાનો ચઢતો. એ છોકરાઓ સાથે મોડી રાત્રે સુમસામ રસ્તા પર સ્કુટરની હરિફાઇમા ઉતરતી. એમની સાથે બિયરની બોટલ લઇને બેસતી, જે નચાવે એની સાથે નાચતી, જયા  લઇ જાય ત્યા જતી. આખરે એની અમર્યાદ દોડનો અંત  એક શરમ સાથે ફુટપાથ પર આવ્યો હતો.! મરતા પહેલા એણે કેટલી યાતના વેઠી હશે એ તો કોણ કહી શકે?  જોવાનુ તો એ હતુ કે આરોહીનો કદાચ આવો જઅંજામ હોત. આ ચારેય હવે જે નરાધમો તરીકે જાહેર થયા હતા, એની સાથે જ આગલી રાતે હતી. એ લોકોના આગ્રહને વશ થઇને તન્વીની જેમ એ રોકાઇ ગઇ હોત તો આજે ફુટપાથ પર એક નહિ પણ  બે લાશ રઝળતી હોત!      એણે અરુણાબેનના ગોદમાં મોં છુપાવી દીધુ.  કહેવાની જરુર નહિ કે આરોહીની આઝાદીને આપોઆપ લગામ લાગી  ગઇ.              સંપુર્ણ  

આઝાદી ભાગ ૧

    મધરાત  થવા આવી હતી,   હજુ પણ જાગતા અરુણાબેને કરવટ બદલીને અમુલભાઇ તરફ જોયુ. નાઇટલેમ્પના ઝાંખા અજવાળામાં આંખો બંધ કરીને સુતેલા લાગતા અમુલભાઇ જાગે છે એ એને સમજાઇ ગયુ, બન્નેના ઉજાગરાનુ કારણ હતુ એમની લાડલી 'આઝાદી' અથવા આરોહી.છેલ્લ્ા થોડા સમયથી એનુ વર્તન ચિંતાજનક   લાગતુ હતુ.ગમે ત્યારે બહાર જવુ, રાત્રે મોડા ઘેર આવવુ,એની પ્રવૃતિ વિષે પુછાય નહિ.વજુદ વિનાના  બહાના, સામે દલીલ કરવી,તોછડાઇથી જવાબ આપવાના,  મન પડે ત્યારે ખાવાનુ , નહાવાનુ સુવાનુ માનો કે બધો નિત્યક્રમ અનિયમિત થઇ ગયો હતો.  હજુ મહિના પહેલા એના સોળ વરસ પુરા થયા હતા. લાગતુ હતુ કે યૌવનનો પ્રથમ સ્પર્શ જાણે ઝંઝાવત બનીને આવ્યો હતો!  આરોહી અમુલભાઇ ને અરુણાબેનનુ એકમાત્ર સંતાન. બન્ને પતિ પત્નિ એમની યુવાનીમાં કારકીર્દી બનાવવાની ધુનમા હતા. જીવનમાં કાઇક કરી બતાવવુ,ઉન્નતિના શિખર સર કરવા આવા અનેકવિધ સપના ને એને સાકાર કરવા મહેનત પણ કરી હતી.આમ તો લગ્ન જ મોડા કર્યા ને આવી મહત્વાકાંક્ષા. પરિવારના વિસ્તાર માટે વિલંબ થઇ ગયો. એટલે ચાલીસી પછી આરોહીનો જન્મ. પછી એને માટે ભાઇ કે બેનનો આગ્રહ જતો કરેલો.       હવે પાછલી વયે જન્મેલા સંતાનને પોતે કેટલો સાથ આપી શકે  એ  વિચાર સતાવતો.બન્નેના પરિવાર સાસરુ કર પિયરમાં જરુર પડે ત્યારે માર્ગદર્શન કે હુંફ આપે એવુ કોઇ નહોતુ.તો  સુખદુઃખમાં  સહભાગી થાય એવા ભાઇ ભાંડૂ પણ નહિ હોવાના. એટલે બન્નેએ સમજીવિચારીને એનુ ઘડતર કર્યુ હતુ.    આરોહીને બચપણથી જ પોતાના નાના નાના કામ જાતે કરીલેવાની ટેવ પાડેલી. જેથી એનામાં સ્વાવલંબન ને આત્મવિશ્ર્વાસ ખીલે. ને બીજા લોકો પર ઓછામાં ઓછો આધાર રાખવો પડે. જાતે જચાલીને સ્કુલમાં આવે જાય. પોતાની જરુરી સામગ્રી જાતે જ ખરીદી લાવે. વાલીની જરુરિયાત સિવાયની સ્કુલનુ દરેક કામ જાતે કરી નાખે.થોડી મોટી થતા ગમે એવા વાહનની ભીડભાડમાય સાઇકલ ચલાવીને સ્કુલે જાય.  એટલે પરંપરાગત ભારતીય કન્યા કરતા અલગ તરી આવે.       જમાને જમાને નીતિનિયમો  ને સારા નરસાની વ્યાખ્યા બદલાતી  રહે છે. હજુ થોડા જ વરસો પહેલા જ દિકરીને 'પારકી થાપણ' માનીને એનો ઉછેર એના ભાવિ પરિવારએટલે  કે સાસરીમાં એ ઓછામાં ઓછા સંધર્ષ  સાથે ગોઠવાય  શકે એ રીતે કરવામાં આવતો. એને કયારેક પોતાના ઘડતરથી બિલકુલ પરિવારમાં જીવવાનુ પણ થાય  એ ધ્યાનમા રાખીને  એ નમ્ર, સુશીલ, આજ્ઞાંકિત, શાંત, ચુપચાપ અન્યાય સહન કરી લે,પતિને વડીલોનો પડ્યો બોલ ઝીલે એવી સહનશીલ છોકરી ડાહી ગણાતી. વરપક્ષે આવી જ કન્યાની માંગ રહેતી.         એમાં સમય પ્રમાણે થોડા ફેરફાર થયા છે. હવે મોટાભાગના પરિવારોમાં વડ જેવા વડીલોની ઓથ નથી હોતી. તો ભીડ પડે ત્યારે નમાયા,નબાપા કે અનાથ બાળકોની જવાબદારી લેવાવાળા કાકા,મામા,મોટાભાઇ કે બહેનો પ્રમાણમાં ઓછા થતા જાય છે. વ્યકિતગત વિચારસરણી વધતી જાય છે. કુટુંબભાવના ઓસરતી જાય છે. આવા સંજોગોમાં 'લજ્જા સ્ત્રીનુ ભૂષણ' એવા સુત્રો હાસ્યાસ્પદ લાગે છે.સ્ત્રીઓને ચાર દિવાલ છોડીને આજીવિકા માટે પુરુષોની દુનિયામા નીકળવુ પડે છે. પોતાના હક ને રક્ષણ માટે લડવુ પણ પડેછે. એમા પણ આરોહી જેવા એકલા સંતાનને તો ખાસ.           આરોહી સોળ વરસની થઇ ને એના જન્મદિને અમુલભાઇએ સ્કુટર  અપાવ્યુ.'સોળ વરસે દિકરી સ્ત્રી બની જાય.સોળે સાન  એમ કહેવાય. તુ હવે પુખ્ત ગણાય. સ્વતંત્ર. તારી જીંદગીના નિર્ણય તારે લેવાના'
 બસ, અહીથી જ સંધર્ષ શરુ થયો. હાથમાં સ્કુટર આવતા જ આરોહી જાણે દુનિયા સર કરવા નીકળી હોય એવા નશામાં એની ઉંમરના છોકરા  છોકરીના વૃંદમા ફરવા લાગી.   ' તમે વાહન આપીને  જાણે વાંદરાને દારુ પાવા જેવુ કર્યુ છે. ' અરુણાબેને હતાશાથી કહ્યુ
  ' વાહન અપાવવાનો મારો આશય એ હતોકે રાતવરત  કોકના સ્કુટર પર જાય, બહાના બતાવે કે જેની સાથે ગયા હોઇએ એની રાહ જોવી પડે. એટલે વહેલા મોડુ થાય. ' અમુલભાઇએ પોતાનો બચાવ કર્યો.    ' ને હવે નવુ બહાનુ,આને લેવા ગઇ હતી ને આને મુકવા ગઇ હતી.ગેસ ખલાસ થઇ ગયો હતો ને ગેસની લાઇન લાંબી હતી. રસ્તામાં ત્રાફિક હતો .વગેરે. સરવાળે પરિસ્થિતિ તો એ જ રહી ને. ' અરુણાબેને બળાપો કાઢ્યો.        પતિ પત્નિ એક વાતે નસીબદાર હતા કે એમની અંગત જીંદગીમા અહમનો ટકરાવ નહોતો.બન્ને બૌધ્ધિક ને શૈક્ષણિક સ્તરે સમાન હતા. પરસ્પર આદર નેસમજણ હતી.  એટલે એકબીજાની  વિરોધને મેણાટોણા  માનીને સામસામી દલીલો કરીને ઝધડા કરવા ને બદલે સમજવા પ્રયત્ન કરતા.કોઇ પણ સમસ્યામાં એકબીજાનો વાંક કાઢવા કરતા સાથે મળીને ઉકેલ લાવતા. આવુ આદર્શ યુગલ હતુ તો સામે સ્વતંત્ર કરતા સ્વચ્છંદી દિકરી હતી.     એટલામાં નીચે સ્કુટર નો અવાજ આવ્યો.દાદરા પર સેન્ડલનો ઠક ઠક ઉતાવળો અવાજ સંભળાયો.  અમુલભાઇએ  અરુણાબેનના હાથ પર હાથ મુક્યો. 'તુ અહી જ રહેજે. તું કશુ બોલીશ એટલે વાત દલીલ પર ચઢી જશે. આટલી મોડી રાતે બોલાચાલી સારી નહિ. હુ એને શાંતિથી સમજાવવા કોશિશ કરુ છું.      એણે બતી જલાવી. બેઠકરુમમા સોફા પર  બુક લઇને બેઠા. ત્યા ઘંટડી વાગી. પણ બારણુ ખોલવાને બદલે એ એમ જ બેસી રહ્યા. ચાર પાંચ વાર બેલ વગાડીને થાકેલી આરોહીએ છેવટે  ખિસ્સામાથી ચાવી શોધીને   જાતે બારણુ ખોલ્યુ.  અંદર આવીને જોયુ તો પપ્પા સામે જ સોફા પર  જાગતા જ બેઠા હતા! એ થોડી ચીડથી બોલી.' આ શુ, તમે ઘંટડી નહોતી સાંભળી?  બારણુ કેમ  ન ખોલ્યુ?

થાપણ ભાગ ૨

આગલા અંકથી ચાલુ   આ પ્રમાણે બંદિશ દાદા દાદી ને પછી મા ની છત્રછાયામાં મોટો થયો.પછી તો પ્રભુદાસનુ આવવાનુ ક્રમશઃઓછુ થઇ ગયુ. પણ સરોજબેને કયારેય એ વિશે અફસોસ ન વ્યક્ત કર્યો. જેવુ હતુ એવુ જીવન જીવી નાખ્યુ. ને જીવનના અંતે પ્રભુદાસ પાછા આવ્યા. જીવન ને પરિવારની જાણે વિદાય લેવા જ. તન મનથી ભાંગી પડેલા ને રોગોથી ઘેરાયેલા.સરોજબેને કોઇ મેણા ટોણા કે વાંધાવચકા વિના મહિનોમાસ સેવા કરી. આ આખરી ઋણ સ્વીકારી એણે સંસારમાથી વિદાય લીધી.  સરોજબેન ફરી એકલા થઇ ગયા.     બંદિશ એવખતે ચોવીસ વરસનો થઇ ગયો ને ભણવાનુ પુરુ થતા જ સારી નોકરી મળી ગઇ હતી. હવે છોકરીની તલાશ હતી. સુમતિને એ જાણતો હતો. સરોજબેનને પણ પસંદ પડીને  બન્નેના વિવાહ ગોઠવાયા.   સુમતિને ટુંક સમયમાં ખ્યાલ આવી ગયો કે બંદિશ સંપુર્ણ પણે મા ના કબજામાં છે. મા ની કોઇપણ વાત સારી કે નરસી,સાચી કે ખોટી   તપાસ કર્યા વિના શબ્શઃ સ્વીકારી લેછે.  કારણ  એ મા આગળ જ મોટો થયા હતો. પપ્પા તો એના નામ પાછળ જોડવાનુ એક લટકણીયુ જ હતા.  ફોટામાં ને કયારેક  મહેમાન તરીકે જોયા હતા. પિતા પુત્ર વચ્ચે જે લાગણીનુ આદાનપ્રદાન કે આત્મીયતા  હોય એ સબંધ વિક્સ્યો જ નહોતો. એટલે પપ્પા એને માટે અજનબી  છેક સુધી રહ્યા પુરુષની હેસિયતથી દુનિયાને જોવાની ને મુલવવાની સમજણ એને મા આગળથી મળી હતી. પરિણામે પતિ કે પુરુષ તરીકેની એની ફરજ કે બે સ્ત્રી વચ્ચે સતાનુ સમતોલન  કેમ રાખવુ?એ કુનેહ એની પાસે ક્યાથી હોય?  એ તો  નાનપણથી મા ના આંસુ, કરડાકી.  વહાલ કે શિક્ષાને વશ થઇ જતો.તો સુમતિ જેવી સરળ છોકરીનુ શુ ગજુ કે એ પોતાની હાલત એને સમજાવી શકે?      એક દિવસ એ ખુશખુશાલ ઘેર આવ્યો. ને સરોજબેનને સમાચાર આપવાની સાથે સંમતિ માગી.'મા. મારી કંપનીની એક શાખા દુબઇમાં ખુલવાની છે. કંપનીના માલિકની ઇચ્છા મને ત્યા ચિફ એન્જીનીયર તરીકે મોકલવા માગે છે. તારુ શુ  કહેવુ  છે?'આટલુ સાંભળતા તો સરોજબેન આનંદથી ઉછળી પડ્યા. ' અરે, આવી તક હાથમાંથી જવા દેવાય?હા પાડી દે. જુવાનીનો આ સમય જ કમાવા માટે જ હોય છે.હુ ને સુમતિ અહી રહીશુ' એણે બધાના વતી નિર્ણય જાહેર કરી દીધો.       સુમતિ બાજુની રુમમાં ઉભી ઉભી મા દિકરાની વાતો સાંભળતી હતી.  બંદીશના વિદેશગમનથી એ ઘડીભર ખુશ થઇ. ચાલો. હવે સાસુની કેદમાથી મુક્તિ મળશે. છેવટે બંદિશ મારો થશે. પણ સાસુનો  ફેંસલો સાંભળતા એ ઠરી જ ગઇ. એને સમજાઇ ગયુ કે મા એ હા પાડી દીધી પછી સુમતિ ગમે એટલા ધમપછાડા કરે. કાઇ વળવાનુ નહોતુ. હવે તો એક સારા સમાવાર આપવાનો એનો ઉત્સાહ ઓસરી ગયો. એને ખાતરી થઇ ગઇ કે બંદિશ વિવેક ખાતર પણ એની સંંમતિ માગશે નહિ.  કારણ હંમેશની માફક શ્રવણે માથુ નમાવીને આદેશ માની લીધો હતો!    એ નિરાશ થઇ. એને પોતાના ગર્ભમાં પાંગરતા બાળકના ભવિષ્યના વિચારો આવવા લાગ્યા,  એનુ બાળક પણ એના બાપની જેમ જ જન્મ લેશે ને  બાપની હયાતી છતા નબાપાની જેમ ઉછરશે.  એના જન્મ સમયે બંદિશ હાજર નહિ હોય ને એને કાઇક થઇ જાય તો બાળકની ભલામણ કોને કરશે?.એને એ સિવાય પણ ઘણુ પુછવાનુ  હતુ, ' એકલા જવાના કે મને સાથે લઇ જશો?  કેટલુ રહેવાનુ થશે? જવુ જ પડેએમ છે?વચ્ચે મને મળવા તો આવશો ને? કદાચ મને કાઇ થાય તો પાછા આવશો ને?     કાઇ નહી તો આપણા બાળકના જન્મ સમયે  તો આવશોને  ?  પ્રેમાળ પત્નિ માટે આવા સવાલો સહજ હતા. પણ એને સવાલ પુછવાનો મોકો જ નમળ્યો તો જવાબ કયાથી મળે?       સરોજબેને આ નવા સમાચારને ય પોતાના અભીપ્રાયની તરફેણમા ફેરવી દીધા. બંદિશ'
નો થોડો કેય વિચાર  સુમતિને સાથે લઇ જવાનો હોય તો. 'દિકરા, પારકા પરદેશમાં આવી હાલતમાં એને લઇ ન જવાય.અજાણ્યા મુલકમાં આવા પ્રંસગે  તમને કોણ સહાય કરે?સુવાવડ માં ગમેતે થઇ શકે. તુ કામ કરે કે આને સાચવે? 'એમની વાત અમુક અંશે વ્યવહારુ પણ હતી. ને ઉપરથી હૈયાધારણ પણ અાપી.' અમે સાસુ વહુ અહી રહીશુ ને બાલકને ઉછેરશુ. તારી રાહ જોઇશુ. માટે કાઇ ચિંતા કર્યા વિના ઉપડી જા' બંદિશ શું બોલે? મા આગળ બધી સમસ્યાના ઉકેલ હતા. સુમતિને મનમા જ થયુ. 'હા તમે જેમ તમારા  દિકરાને મોટો કર્યો એમજહવે મારા દિકરાને પણ ઉછેરવા માગો છો.  એક વખત  તમે પણ યુવાન હતા એ સમયની તમારી તડપન ને વસમો વિયોગ યાદ કરો. મનેય મારા પતિ સાથે જિવવાના કોડ તો હોય  ને' પણ આબધુ બહેરા જોડે વાત કરવા જેવુ હતુ!પોતાના માણસને જ સહજીવનનો ઉલ્લાસ ન હોય તો બીજાને કોસવાથી શું ફાયદો ?  હા, જતા જતા એટલો દિલાસો આપતો ગયો કે અત્યારે વહેલો જાઉ તો મારા બાળકના જન્મ સમયે વેકેશન  મંજુર થઇ જાય ને'     સુમતિને તો આમ પણ અહી જ રહેવાનુ હતું એના માબાપ તો વૃધ્ધાશ્રમમાં જતા રહ્યા હતા. કવચિત ભાઇની ટપાલ આવતી તો એ કયારેક માબાપની મુલાકાત  લેતી. એટલો જ પરિવાર, આ સિવાય એની ઉંમરની આસપાસની મહિલાઓ જોડે વાર તહેવારે તો પોતાની ખરીદી કરવા બહાર જતી. એસિવાય બહાર જવાનુ કોઇ કારણ ન રહેતુ. બંદિશનુ મિત્રમંડળ મોટુ હતુ. એ બધા આવો કોઇ પિકનિક કે પ્રવાસે જતા હોય કે મનોરંજન માટે સિનેમા નાટક માં જતા હોય ત્યારે સુમતિને આગ્રહ કરતા. પણ મિત્રદંપતિના સમુહમાં એ વધારે એકલતા અનુભવતી.ત્યારે એને બંદિશ બહુ યાદ આવતો.     આબધુ સરોજબેનની નજર બહાર નહોતુ. એને ચિંતા થવા લાગી કે આની નજર હવે બહાર ભટકવા લાગી છે, એવુ થાય તો દિકરાને કેવો આઘાત લાગે? ઘરનુ માણસ જ્યારે પરિવાર માટે ઘસાતુ હોય. ભુખ દુઃખ, ઉજાગરો વેઠતો હોય, ત્તારે એની પીઠની રક્ષા કરવાનો ભાર ઘરના લોકો ઉપર હોય. એણે પોતે પણ આવો જ ભોગ આપ્યો હતો.    એણે સુમતિને કડક જાપ્તામાં રાખવા માંડી.  બંદિશ અહી હતો ત્યારે એના મિત્રો એકલા કે પરિવાર  સાથે આવતા કે બધા સાથે બહાર જતા એ બરાબર હતુ. એ ગયો ત્યારે એના મિત્રોને ભલામણ કરતો ગયો હતો સુમતિનુ ધ્યાન રાખવાની ને જરુર પડેતો મદદ કરવાની. એ અનુસાર બંદિશના મિત્રો કયાય મળે તો સમાચાર પુછે કે કાઇ કામકાજ હોય કે કાઇ મુશ્કેલી હોય તો મદદ કરે. એમાટે ઘેરપણ આંટો મારી જાય. તો મિત્રપત્નિઓ પણ એમને ઘેર આવવા આગ્રહ કરે કે કયાય ગ્રુપમા જતા હોય તો જોડાવા આગ્રહ કરે.        પણ  સરોજબેનની શંકાની સોય સળવળી. એણે બંદિશના મિત્રોને એક યા બીજા બહાને બંધ કરી દીધા. સારા ઉપાય તરીકે કયાય એકલી મુકવાની જ નહિ. બજારની ખરીદીથી માંડી બધે સાસુવહુ સાથે જ જાય.

થાપણ ભાગ ૩

ંઆગલા અંકથી ચાલુ   હવે પરિસ્થિતિ એવી થઇ કે સુમતિ ઉપર ચોવીસ કલાકનો પહેરો ગોઠવાઇ ગયો ને એમાં પણ આજે હદ થઇ ગઇ જેરીતે એ અવિનાશ તરફ તાકી રહી હતી. જો કે સુમતિના મનમા જે મંથન ચાલતુ હતુ એ અલગ હતુ.પણ સરોજબેનને વહેમ પાકો થઇ ગયો. વહેલા મોડુ કાઇક અનિષ્ટ બનશે. એટલે દિકરાને અગાઉથી ચેતવી દેવો કે આ બાઇના લક્ષણ સારા નથી.માટે વહેલી તકે એની ફારગતી  કરી નવો સંસાર વસાવી લે. આતો લગામ વગરનો ઘોડો ને લાજ વગરની બૈરી જેવો ઘાટ છે.  તારા જેવા કમાઉ જુવાનને  તો એક કરતા એકવીસ મળી રહે.   એણે સુતા પહેલા પત્ર લખી નાખ્યો.એજ રાત્રે  એ ભરઉંઘમાથી ઝબકીને જાગી ગયા. પ્રભુદાસનો અવાજ સંભળાયો. કયારેય નહિ ને આટલા વરસે? સાથે સાથે જે ચહેરો વરસોથી લગભગ ભુલાઇ ગયો હતોએ સ્પષ્ટ દેખાયો.  એની આંખોમાં નારાજગી ને દર્દ હતુ તો અવાજમાં ઠપકો.' સરોજ જીવતા તો તને કોઇ દિવસ આજ્ઞા કરી નથી.તુ તારી રીતે સ્વતંત્ર જીવી છે. પણ આજે મારે કબરમાથી ઉઠીને આવવુ પડ્યુ છે. કારણકે તુ તારા દિકરાનો સંસાર સળગાવવા ઉભી થઇ છો. શુ  તને સુમતિનો તરફડાટ નથી દેખાતો? નથી સમજાતો? આપણે જે રીતે જીવ્યા કે જે દુઃખ વેઠ્યુ  એ એણે પણ વેઠવુ જોઇએ  એવો કોઇ નિયમ ખરો? શુ આ પણ  તારા એટલે કે સાસુ તરફથી વહુને વારસો આપે છે ?   શા માટે તું એની ચોકીદાર બની બેઠી છે? એને તારી કેદમાથી મુક્ત કરી દે. એને એનુ જીવન એની રીતે જીવવા દે. આજે જમાનો બદલાઇ ગયો છે. સમાજની શરમ નથી રહી. નીતિ નિયમો શિથીલ થઇ ગયા છે. પ્રલોભનો વધીગયા છે. માણસને લપસી પડતા વાર નથી લાગતી. પછી એ તારો દિકરો હોય કે કોકની દિકરી હોય. તારા દિકરાને સોંપી દે એની અમાનત.તુ મુક્ત થઇ જા. કારણ કે તારી ચડામણીથી જો કાઇ અનિષ્ટ બનશે તો એ બન્નેની સાથે એક  ગભરુ બાળકની જિંદગી બરબાદ થશે ને તુ જવાબદાર ગણાઇ જઇશ. એટલામા સમજી જા જા જા "  સાથે એ અવાજ ક્ષીણ થતો ગયો. સમણુ ઉડી ગયુ. પણ સરોજબેન જાગી ગયા તનથી ને મનથી પણ.   એણે બંદિશને બીજે જ દિવસે વિગતવાર પત્ર લખી વતનમાં આવી જવા આદેશ આપી દીધો.    આખરે આપણે ત્યા જીવતા નહિ પણ મૃત સ્વજનોની  આજ્ઞાનુ વધારે પાલન થાય છેને બીક તો ભુંડી  છે ત્યારે.   સંપુર્ણ

થાપણ ભાગ ૧

  સોળે કળાએ ખીલેલો વૈશાખનો સુર્ય આખી દુનિયાને સગડીની માફક શેકીને અંતે થાકીને  ક્ષિતીજમાં ઢળ્યો ત્યારે આખો દિવસ  ઘરમાં પુરાયેલા ને કંટાળેલા  માનવીઓ ને ખાસ તો બાળકો બહાર  જવા માટે ઉતાવળા થવા લાગ્યા.        બહુમાળી ઇમારતના પહેલા માળે ફ્લેટમાં રહેતા સરોજબેને હજુ તો બારણુ ખોલ્યુ ત્યાજ એમનો ત્રણ વરસનો પૌત્ર સમીર એની મમ્મી સુમતિનો હાથ પકડીને બહાર ઘસડી ગયો.     આંગણામાં ઝાડની  નીચે હિંચકો મુકેલો હતો. સમીર હિંચકા પર ગોઠવાઇ ગયો. સુમતિએ એક હળવો હિંચકો નાખ્યો ત્યા એને પાછળથી સ્કુટરની ઘરઘરાટી સંભળાઇ. એણે પાછળ ફરીને જોયુ તો એનો પાડોશી અવિનાશ મહેતા. એણે પહેચાનભર્યુ સ્મિત કર્યુ તો સુમતિએ સ્મિત સાથે જવાબ આપ્યો.       સ્કુટરનો અવાજ સાંભળતા જ ફ્લેટનુ બારણૂ ખુલ્યુ ને અંદરથી સુરમ્યા મહેતા ને સમીરની ઉંંમરનો સાહિલ  ઉતાવળે બહાર આવ્યા. સાહિલે  અવિનાશ પાસે જવા હાથ લંબાવ્યા. અવિનાશૈ એને ઉંચકી લીધો. ને એક પ્રેમસભર નજર સુરમ્યા તરફ નાખી. જાણે નજરોથી એને પણ ઉંચકી લીધી. એની કમરે હાથ વિંટાળી હસતા રમતા ત્રણે જણ અંદર ગયા.
    કેવુ સુંદર પારિવારિક મિલન હતુ?એક સમર્પિત પિતા ને પતિ,  પ્રેમાળ પત્નિ ને માસુમ બાળક. એમના આનંદતી છલકાતા ચહેરા. સુમતિ એ બંધ બારણા સામે તાકી રહી.નિસાસો  નાખ્યો. પોતાની જિંદગીમાં આવો એકપણ દિવસ નથી આવ્યો ને આવશે કે કેમ.એ પણ શંકા હતી. અરે સરોજબેન જેવી સાસુ તો આવા દ્રશ્યની કલ્પના પર પણ કાતર ચલાવી દે!      સાચે જ સરોજબેન બારીમાથી કયારનાય એની હિલચાલ જોઇ રહ્યા હતા, જાણે નીતિનિયમના ચોકીદાર! મનમાં ધુંધવાતા હતા'.શું જોઇ રહી  હશે પરાયા મરદને?  લાજશરમ જેવુ કાઇ નથી.અરે, પતનના પગથિયા આમ જ શરુ થાય. નજર જ્યા ત્યા ભટકવા માંડે.લાગ મળે તો વાતચીત થાય. વાત આગળ વધે પછી મળવા માટે મન લલચાય નેઅનુકૂળ સમય શોધે. પછી તો જેણે મુકી લાજ એને નાનુ સરખુ રાજ.' મનમાં બબડતા હતા. એમાં ય પાછૂ આનુ તો વિશેષ ધ્યાન રાખવુ પડેે એવુ હતુ.કારણ એ એના દિકરા બંદિશની થાપણ હતી. દિકરો  મા ને ભંરોસે એની પત્નિ ને બાળકને મુકીને પરદેશ ખેડતો હતો.એટલે યુવાન પુત્રવધુની નજર ભુખી નજર ક્યા ફરતી હતી ને  હજુએ બંધ બારણે જઇને અટકી છે એ જોયા પછીએને ભય લાગ્યો કે આનો ચોકી પહેરો રાખવો પડશે. નહિતર કયારેક ભવાડો કરશે, એમ થાય તો દિકરાને તો પીઠ  પાછળ ખંજર ભોકવા જેવુ જ થાય.         એણે બહાર આવીને  જરા કડક ને સત્તાવાહી અવાજે એને ધમકાવી.'આમ પારકા મરદને તાકી તાકીને જોઇ રહેવુ એજુવાન બાઇમાણસ માટે  સારા લક્ષણ ન કહેવાય. આવી શંકા કુશંકા  પારકાનો તો ઠીક પણ તારો પોતાનો સંસાર સળગાવી દે.જા અંદર જઇને બેસ. હુ સાહિલને રમાડુ છુ'            એ અંદર ચાલી ગઇ. પણ નજર આગળ થોડીવાર પહેલા જોયેલુ મનોરમ દ્રશ્ય મનોપટ પર એવુ છવાઇ ગયુ હતુ કે જાણે   એનો પીછો  જ છોડતુ નહોતુ.જો આપી શકાતો હોત તો એણે સાસુને બધો જ ખુલાસો કર્યો હોત. કે એ  પુરુષને નહોતી તાકી રહી પણ એનામાં રહેલા પતિ ને પિતા તરીકેના પ્રેમને જોઇ રહી હતી. એવા જ મિલનનો તલસાટને એવી જ મધુર પળો જેએને સાંપડી જ નહોતિ.  એને માત્રપોતાના માટે પતિ જ નહિ પણ દિકરા માટે બાપ પણ જોઇતો હતો!  પણ આવુ મનોમંથન વ્યક્ત કરવાનો કોઇ અર્થ જ નહોતો. કારણ સાસુ આ બધુ સમજવા  કે સાંભળવા તૈયાર જ નહોતા. કે પછી આ બધુ એની સમજણ બહારની વાત હતી. કારણ કે એનામાં એટલી ય સંવેદના હોત તો યુવાન દંપતિને આમ અલગ અલગ જીવવા માટે દબાણ કર્યુ ન હોત.    બંદીશ તે સુમતિનો પતિ. સરોજબેનની એકમાત્ર ઓલાદ. આજ્ઞાંકિત ને શ્રવણનો અવતાર. તો સાસુની જોહુકમીને સરમુખત્યાર શાહીથી ત્રાસેલી સ્ત્રીઓના મતે માવડીયો. માતા તરફની અંધ ભકિતના બદલામાં પુરુષને પત્નિ તરફથી મળતો ઇલ્કાબ!           સુમતિ બંદીશને પરણીને ચારેક વરસથી આ ઘરમાં આવી હતી. લગ્ન પહેલા થોડો પરિચય હતો બન્ને સાથે ભણતા. સુમતિના માબાપ બન્ને શિક્ષક હતા ને હાલમાં નિવૃત થયા હતા, એને એક મોટો ભાઇ હતો જે મુંબઇમા નોકરી કરતો હતો. એ પોતાની જવાબદારી સમજતો હતો. તો માબાપ પણ સમજતા  હતા કે મુંબઇની ચારફુટની ખોલીમાં ચાર જણનો સમાવેશ શક્ય નહોતો. એનાથી વધારે મોટી જગ્યા એને પરવડે એમ નહોતી. નાહક દિકરા વહુને નડવા જવુ. એનાકરતા વતનમાં એકલા વધારે સારુ. એકવાર સુમતિ પરણી જાય એટલે આ ઘર વેચીને વૃધ્ધાશ્રમમાં જતા રહેવાની એમની ગણતરી હતી.       સરોજબેને પરિવાર જોયો. માણસો સારા ને સજ્જન હતા. પણ બંદિશને વારસામાં  ખાસ કશુ નહિ મળે એ એને જરા ખટક્યુ.તો સામે ભવિષ્યમાં દિકરાને સાસરીપક્ષે કોઇ ઘસારો વેઠવો નહિ પડે એ જમાપાસુ જોઇને વિવાહ માટે રાજી થયા. બંદિશ ખુશ થઇ ગયો. એને સુમતિ ગમતી હતી. જીવનમાં પ્રથમ વખત બંદિશની પસંદગી મા એ વિના વિરોધે સ્વીકારી હતી!આજેવો તેવો વિજય નહોતો. સુમતિ નમ્ર ને સુશીલ હતી. બાકી  સરોજબેનના  સતાવાહી શાસનમાં સુમતિ સિવાય કોઇ આધુનિક છોકરી  સમાઇ નહોત.    બંદિશે પહેલા દિવસથી જ એનુ ઘડતર કરવા માંડયુ. મા ને શુ ગમશે ને શુ નહિ ગમે એની યાદી ગોખાવી દીધી. જોકે ગમવા કરતા ન ગમવાની યાદી લાંબી હતી!મા ની દરેક ઇચ્છાને અનુકુળ થવાનુ, એને ખુશ રાખવાની વગેરે. અરે   બંદિશને તો પોતાની ઇચ્છા જેવુ કશુ જ નહોતુ તો સુમતિનો ભાવ તો કોણ પુછે?જાણે મા માટે એક કઠપુતળી જ  ખરીદી હતી! સુમતિએ સાસુની શાસન આનાકાની વિના સ્વીકારી લીધુ.એટલુ જનહિ,પોતાના સુખ દુઃખ, હર્ષ,શોક, અાંસુ  બધુ જ સાસુને સમર્પિત કરી દીધુ હતુ એટલે આવા  દુઃખના  પ્રસંગે વહેવા માટે સાસુની  સંમતિ હોવી જોઇએ ને! નવાઇની વાત એ લાગે કે  પોતે પણ સ્ત્રી હોવા છતા સુમતિના દુઃખનો કે પ્રિયના વિયોગનો અહેસાસ નહોતા કરી શકતા.  કે એને હિજરાતી જોઇને પણ સમજી નહોતા શકતા. કારણ કે એ પોતે જ આવી એકલી અટુલી જીંદગી જીવ્યા હતા. પતિ હયાત હોવા છતા એનાથી દુર રહીને. એ અલગ વાત હતીકે એણેપોતે જ આ પરિસ્થિતિ ઉભી કરી હતી ને સ્વીકારી લીધી હતી. પતિ પ્રભુદાસ તો રાજી હતા એમને પોતાની સાથે પરદેશ લઇ જવા. પણ સરોજબેને  ઇન્કાર કરી દીધો હતો. ન છુટકે પ્રભુદાસ જીવનના અંત સુધી એકલા જ જીવ્યા હતા. બન્ને પક્ષે  એકલતા  પછી તો સહજ બની ગયેલી કે એકેય ને વિરહની લાગણી કે મિલનના આનંદ કે સહવાસની ઝંખના  કશૂ  જ રહ્યુ નહોતુ. કોઇને કોઇની ખોટ સાલી નહિ.    એટલે જ પતિનો વિરહ કે એની ગેરહાજરી એ જીવનમાં ઉણપ ગણાય એવુ એને લાગતુ નહિ.એકલી જીંદગી પણ સુખથી જીવી શકાય એનુ એ પોતે જ ઉદાહરણ હતા.પતિ કે પુરુષનુ જેટલુ માની લેવામાં આવે છે એટલુ મહત્વ  નથી એ એણે સાબિત કર્યુ હતુ. કદાચ એ રસિક સ્વભાવના નહિ હોય, લાગણીઓને કાબુમાં રાખી શકતા હશે. એટલે પુત્રવધુનો  તલસાટ, એની ઉદાસી ને વિરહને નજરઅંદાઝ કરતા હતા. એના આંસુને  વેવલાવેડા ગણતા. એમના મતે આજની જુવાન પેઢી વધારે પડતી ઘેલી હતી.       હવે એક સ્ત્રીની જો આવી મનોદશા હોય તો  બદિંશ તો પુરુષ હતો ને એનુ ઘડતર કરવાવાળી તો આ જ મા હતી ને!         બંદિશના પિતા એટકે કે પ્રભુદાસ એમના લગ્ન પહેલા બિહારમાં કોલસાની ખાણમાં મહેતાજી તરીકે કામ કરતા હતા.વતનની સરખામણીમાં કમાણી સારી હતી ને એમને ત્યા ફાવી ગયુ હતુ.   ઉંમરે પહોચતા વતનમાં લગ્ન કરવા આવ્યા. સરોજબેન સાથે મેળ પડી ગયો.લગ્ન પછી  એકાદ બે મહિના વેકેશન માણી બધાની વિદાય લઇને બન્ને દેશાવર જવા નીકળ્યા. એસમયે તો સ્થળકાલના અંતર એટલા હતા કે બિહાર પણ દેશાવર જેવુ લાગતુ.  એમ તો સરોજબેન પણ ગભરાતા હતા પણ સાથે પ્રભૂદાસ હતા એટલે ઘરપત  હતી. લાંબી મુસાફરી,  નવા નવા પરણેલા, પતિનુ અતુટ સાનિધ્ય, એને  સુખદ લાગણી થઇ. પોતાની જાતને ભાગ્યશાળી માની હરખાયા. પ્રભુદાસ જે રીતે બહારના લોકો જોડે નીપટતા હતા એનાથી એ પ્રભાવિત થયાને પતિ પ્રત્યે અહોભાવ થયો.       અંતે એમનુ સ્ટેશન આવ્યુ. સ્ટેશન કોલસાની ખાણૌની નજીકમાં હતુ.  અહીથી કોલસો નિકાસ થતો હતો. એના વેગનોની લાંબી હારમાળા, માલની અવરજવર, મજુરોની દોડાદોડ,  સ્ટેશન  પ્રવૃતિઓથી ધમધમતુ હતુ. અજાણ્યા માણસો ને અજાણી ભાષા. બધા એકબીજાને મોટે મોટેથી સુચના ને ઓડર આપતા હતા.  સરોજબેને આટલી ધમાલ કયારેય જોઇ નહોતી. નાના ગામડામાથી આવતા હતા.એની હાલત મેળામાં ભુલા પડી ગયેલા બાળક જેવી થઇ ગઇ. એમનો ગભરાટ પ્રભુદાસના ધ્યાનમાં આવ્યો. એ હસી પડ્યા.' સરોજ, આ લોકો તને ગંદા ને બરછટ લાગશે, કારણકે એલોકોનુ કામ જ એવુ બરછટ ને શારીરિક શ્રમવાળુ છે. બાકી અંદરથી બધા ભીરુ ને ભોળા. એકવાર તમે એને જાણો એટલે બધા આપણા જેવા જ લાગવા માંડે. મુળ માણસને અંદરથી   ઓળખતા શીખવુ પડે. તુ  પણ ટેવાઇ જઇશ'. પ્રભુદાસે સધિયારો આપ્યો.        છેવટે ઘર આવ્યુ. પોતાનુ ઘર!  પ્રભુદાસે કોટના ખીસા ફંફોળી ચાવી શોધી ગૃહ સ્વામીની ને આપી.  થોડીક  મથામણ પછી તાળુ ખુલ્યુ ને નવદંપતિએ ગૃહપ્રવેશ કર્યો.   પણ સરોજબેને ઘરની હાલત જોઇ ને ગૃહસ્વામીની હોવાનો આનંદ ઓસરી ગયો. બે મહીનાથી અવાવરુ ઘર ને ભેજવાળી હવાને લીધે ઘરમાં કોહવાળની વાસ આવતી હતી. આખા ઘરમાં કોલસાની રજોટી  છવાઇ ગઇ હતી. દિવાલો પર જાળા ને બાવા બાઝી ગયા હતા. ઘરમાં એણે અછડતી નજર નાખી. મન લાગે એવુ કશુ જ ઘરમાં નહોતુ. એકલા માણસે વસાવ્યુ પણ શુંહોય? એ નિરાશ થઇ ગયા. પ્રભુદાસ એની નિરાશા સમજી ગયા.' એટલે તો તને પરણીને અહી લાવ્યો છું હવે તુ ધારેતો આ ઉજ્જડ ઘરને મહેલ બનાવી શકે. તારી પર જ બધો આધાર છે. તારી આવડત પ્રમાણે  ઘર સજાવ. પૈસાની ચિંતા  ન કરીશ.  આમ પણ ઘર બૈરાનુ કહેવાય. અમે તો મજુરી કરી જાણીએ'        સરોજબેન મનાઇ ગયા.પોતાના પદના ગૌરવને છાજે એ રીતે કામ શરુ કરી દીધુ. પ્રભુદાસ  મદદમાં આવ્યા.બન્ને મળીને  ઘર સાફ કરી નાખ્યુ.  હવે જરુર હતી બહારથી ગુજરાતી ભોજનસામગ્રી શોધવાની.      સરોજબેને એકાદ વાર એકલા બજારમાં જવાનો પ્રયત્ન કર્યો. પણ અઘરુ લાગ્યુ.  કારણમાં  અજાણી ભાષા, એટલે ભાવતાલ કરતા આવડેનહિ, પરસ્પર એકબીજા સમજે નહિ, એટલે છેતરાવાનો ભય લાગે. આડોશ પાડોશમાં લોકો પણ અજાણ્યા. કોનો ભરોસો કરવો? વસ્તુ કયાથી લાવવી ને એ માટે કોને પુછવુ? તો પ્રભુદાસ પણ કાયમ સાથે તો ન જ જઇ શકે. નોકરી તો કરવી પડે.       એ એકલા પડી ગયા. ઘરમાં મુંઝાવા લાગ્યા. જરુરી સામગ્રી વિના ઘરમાં ધાર્યુ કામ નથાય. પ્રભુદાસ સિવાય એની મુશ્કેલી સમજીશકે  એવુ એ અજાણ્યા દેશમાં કોણ હોય? પણ એ ય નોકરી પરથી આવીને થાકીને લોથ થઇને આવે. વાત કરવા કે સંાભળવાના  ય હોંશ ન રહ્યા હોય તો એને કેમ  ફરિયાદ કરવી કે ખુટતી સામગ્રી માટે બજાર  જવાનુ કહેવુ?      આ કંટાળો ને અસંતોષ  સામાન્ય વાતચીતમાં ,પછી ફરિયાદરુપે વ્યક્ત થવા લાગ્યો.  પ્રભુદાસે એને સ્ત્રીસહજ ગણી શાંતિથી સાંભળી હોત, ધીરજ બંધાવી હોત કે સહાનુભુતિ દર્શાવી હોત  તો રહેતા રહેતા બધુ થાળે પડી જાત.  પણ અત્યાર સુધી એકલરામની મસ્ત બેફિકર જીંદગી  જીવ્યા પછી  આ ઘર ને ઘરવાળીની જવાબદારી, શાતિને બદલે ફરિયાદો ને  કવચિત આંસુ એના થાકેલા તન ને મનને કકળાટ જેવા લાગતા. એમ કરતા નાના મોટા ઝધડા, આક્ષેપો, ટુંક સમયમાં બન્ને એકબીજાથી ઉબાઇ ગયા. નવજીવનને પાંગરતા પહેલા જ લુણો લાગી ગયો. સરોજબેનને પોતે છેતરાયા હોય એવુ લાગવા માંડ્યુ તો સામે પક્ષે પ્રભુદાસને પોતે જડભરત ને કજીયાળી  બૈરીને પરણીને ભુલ કરી છેએવુ લાગ્યુ.          જ્યારે સાથે જીવવાનુ અસહ્ય ને અશક્ય લાગવા માડ્યુ ત્યારે  છેવટના ઉપાય તરીકે એણે સરોજબેનને વતનમાં મોકલી દીધા.  એક સંગ્રામને શાંત કરી એ પાછા પરદેશમાં પુર્વવત એકલી જીંદગી. જીવવા લાગ્યા.તો સરોજબેને પોતે કેદમાથી છુટ્યા હોય એવી રાહત લાગી. એટલે સમાધાન માટે સમજાવતા માબાપ ને સાસરિયા ને કહી દીધુ.' એને ત્યા એકલા આખી જીંદગી જીવવુ  હોય તો ય મને વાંધો નથી. પણ મને ત્યા જવાનુ કહેશો જ નહિ. અરે એ તો જીવતુ નરક છે. તમને ખબર છે કે કોલસાની દલાલીમા હાથ કાળા થાય પણ અહી તો માણસ આખો કાળો થઇ જાય?' એની આટલી ચોખ્ખી વાત પછી બધા સમજી ગયા કે આ તલમા તેલ  નથી. હવે તો ફારગતિ એજ આખરી રસ્તો છે. પણ પ્રભુદાસે ફારગતી ન આપતા સંસાર ચાલુ રાખ્યો. એટલે  એમના સંસારનો ઘાટ કઇક આવો ઘડાઇ ગયો. સરોજબેન વતનમાં રહીને ઘરડા સાસુ સસરાને સાચવે ને પ્રભુદાસ એમની સગવડે આવજા કરે.  ને આર્થિક જરુરિયાતો પુરી પાડે.    એમ કરતા બેએક વરસમાં બંદિશનો જન્મ થયો.  દિકરાના આગમન પછી પણ બેમાથી કોઇએ મચક નઆપી. પિતા તરીકે એના ભરણ પોષણમા એણે કયાય કચાશ ન રાખી. પણ એના બાળપણમા કયાય પોતાની હાજરી ન પુરાવી શક્યા.

પ્રેમની જીત ભાગ ૫'

આગલા અંકથી ચાલુ. ભોગીલાલે એ જોયુ. એણે સામે  બિલકુલ શાંતિથી વાત આગળ ચલાવી,'આરવ,આ તે ઉભી કરેલી સમસ્યા છે. બાકી તો આ સબંધ નક્કી કરતા પહેલા તારી  સંમતિ લેવામાંઆવી હતી. તારો માર્ગ પ્રથમથી જ ખુલ્લો હતો. આ તો જીગીષા ની ગેરહાજરી ને એની રાહ  જોવાની તારી તૈયારી નહિ હોય. એટલે તે દર્શના માટે હા પાડી. બરાબર? તો હવે આટલા વરસોનો થાળે પડેલો સંસાર  ને બે બાળકોનો બાપ થયા પછી હવે ઉધામા  શા માટે કરે છે? દર્શનાને જોવા  જાણવા આટલા વરસો હતા ને આજે આટલા વરસો પછી કોઇ ફરિયાદ છે એના તરફથી? શાંતિથી જીવતા શીખ' ભોગીલાલે આરવને બરાબર ખખડાવ્યો.આરવની લગભગ બધા  સવાલોનુ સમાધાન થઇ ગયુ. એટલે એણે નવી સમસ્યા તરફ પપ્પાનુ ધ્યાન દોર્યુ. ' તો  પછી આનુ શુ કરવુ છે?મને તો એવુ લાગે છેકે પથુકાકાએ  એને વેરની વસુલાત માટે જ અહી ધકેલી લાગે છે. એણે આપણી વિરુધ્ધ આને એવુ તો શું સમજાવ્યુ હશે કે એ આટલી સળગી ઉઠી છે?જો કે એણે કબુલ તો કર્યુ છેકે એને તમારા બે વચ્ચે શુ ખટરાગ થયો એની જાણ નથી.એટલે એના માથે પર જે ભુત સવાર થયુ છે તે આપણી સમજાવટથી નહિ જાય.બીજો એક રસ્તો એ છે કે એને ઘાકઘમકી આપીને આ ગામ છોડાવી દેવુ'. આરવે કહ્યુ. 'નહિ, આરવ' ભોગીલાલે મક્કમતાથી કહ્યુ. ' પથુકાકા સ્વભાવે ઉગ્ર હતો પણ ડંખીલો નહોતો. એને જે કહેવુ હતુ  તે કહી નાખ્યુ. પછી બહાર કયાય એની ચર્ચા કે મારી નિંદા કરી નથી. એને જો બદલો લેવો જ હોત તો આપણી કંપનીનુ બધુ ખાનગી એ જાણતો હતો, આપણને પાયમાલ કરી શક્યો હોત. એને બદલે એ ચુપચાપ જતો રહ્યો ને આપણને કોઇ દિવસ નડ્યો નથી. એવો ઉમદા જણ એની દિકરીને આવી સલાહ આપે જ નહિ. આજે ગમે તે કારણસર એ આપણી દુશ્મન બનીને આવી હોય પણ એનામાં એના માબાપના સુ સંસ્કારો તો હશેજ. માત્રએને જાગૃત કરવાની જરુર છે.એને એક વાર સત્ય હકીકતની જાણ થાય ને આપણા પર વિશ્ર્વાસ બેસે એવુ વાતાવરણ ઉભુ કરી શકીએ તો બાકી બધૂ આસાન થઇ જાય. બીજી વાત એ કે એ મારા મિત્રની દિકરી છે. મારો મિત્ર આજે હયાત નથી તો એની ગેરહાજરીમાં એને સાચે રસ્તે દોરવાની મારી ફરજ છે.એટલે એને હેરાનગતિ થાય એવુ તો વિચારી પણ ન શકુ'       'પણ પપ્પા, એને સમજાવવા એવી વ્યકિત  જોઇએ જેનો એ વિશ્ર્વાસ કરતી હોય. બાકી આપણે સમજાવવા જઇએ તો અવળુ પડે ને વેરની આગ વધારે પ્રજવળે.' આરવે કહ્યુ ને સાથે એને યાદ આવ્યુ. 'એક એવી વ્યકિત છે મારા ધ્યાનમાં. ડો. વિરલ. બન્ને એકબીજાને ચાહે છે.એ એકલી છે ને વિરલનો સહવાસ ને આધાર મળે તો એના મનમાં પ્રેમની જ્યોત જાગે ને વેરની જ્વાળા ધીમી પડે.મને ખાતરી છે કે એની વાત જીગીષા માનશે'    'તો વાત પાકી, હુ કાલે જ જઇને દર્શનાને તેડી લાવુ.' ભોગીલાલે કહ્યુ ને આરવ હસી પડ્યો.' એમ કહો નેકે તમે સે જવુડ  જવાનુ બહાનુ જ ખોળતા હતા'. ભોગીલાલે પણ હસીને એકરાર કર્યો.  એસેજવુડ આવ્યા.      દર્શનાને ખુશખુશાલ જોઇને એને રાહત થઇ.મોડે સુધી બન્ને મિત્રો વચ્ચે 'કૃષ્ણ સુદામા 'જેવી ગોષ્ઠી ચાલી. દર્શનાની બુકનો પ્લાનની ચર્ચા થઇ. એણે એમાં સહર્ષ સંમતિ આપીને વળતે દિવસે બધાની વિદાય લઇ દર્શના ને બાળકો સાથે ઘેર આવ્યા.
એ રાત્રે આરવે દર્શનાને સત્ય હકીકત જણાવી ને માફી માગી. દર્શનાએ ઉદારતાથી માફી સ્વીકારી.'ચાલો.એક પ્રકરણ પુરુ થયુ.હવે નવી તરહથી જિંદગી શરુ કરીએ.' સાથે એણે પોતાની બુક વિષેની માહીતી પણ વહેતી મુકી.  આવખતે  આરવે કોઇ ટીકા ટીપ્પણ ન કરી. બાકી દર્શનાને એ યાદ હતુ. જ્યારે  પ્રથમ વખતે  સાસરે આવી ત્યારે આર્યુવેદની નવી જ બહાર પડેલી બુક પણ લાવેલી. એને ઉત્સુકતાથી આરવને એ બુક બતાવી. પણ આરવે એના ઉત્સાહ પર ઠંડુ પાણી રેડી દીધુ. 'દર્શના, પુરાણા સમયમાં આ દવાઓ બરાબર હતી. એ જમાનામાં આપણી પાસે ઔષધિ તરીકે મુળીયા ને પાંદડા જ હતા. રોગો ય એટલા સાદા હતા. અત્યારે તો રોગો ય જીવન જેટલા જટીલ થઇ ગયા છે. એ હવે આવી દવાઓને ગાંઠે પણ નહિ. શરીરવિજ્ઞાન એટલુ આગળ વધી ગયુ છે કે આર્યુવેદ હવે પુરપાટ દોડતા વાહન વ્યવહારમા અટવાતી બિચારી બેલગાડી જેવો થઇ ગયો છે. લોકોમાં આટલી લાંબી સારવારનો વખત પણ નથી ને પરિણામની ધીરજ પણ નથી. હા, એના સિધ્ધાતો સાચા છે. પણ જે વનસ્પતિઓ પર એની સફળતાનો આધાર હતો એના ગુણધર્મો આજના હવા, ખાતર ને પાણીએ બદલી નાખ્યા છેને વધુમા માણસએ ભેળસેળ  કરીને એની અસરકારતાને આશંકામા નાખી દીધી છે. ભલે દિનુદાદા ગામડામાં એનો ઉપયોગ કરે. અહીએની કોઇ જરુર નથી' દર્શના તો આટલુ લાંબુ પ્રવચન સાંભળીને ઠરી જ ગઇ.આજસુધી એ આર્યુવેદને અમુલ્ય થાપણ માનીને પુજતી હતી.એને દુઃખ તો થયુ.પણ સાસરુ હજુ નવુ નવુ જ હતુ ને આરવ સાથે આવો વિવાદ કરવાનો આપહેલો પ્રસંગ હતો. એના આવા સ્વભાવથી એ અપરિચિત હતી. વાત આગળ વધારવાને બદલે એણે બુક સંતાડીને મુકી દીધી.     આજે  સમય એના પક્ષે હતો. વડીલોના આશિષ ને સાથ હતો. જો કે આરવનુ બદલાયેલુ ને નરમ વલણનુ રહસ્ય જીગીષાનુ અસલી સ્વરુપની જાણકારી હતુ, એઆરવે દર્શનાથી છાનુ રાખ્યુ હતુ.         બીજે દિવસે બાળકો સિવાય ઘરના લોકોની મિટિંગ મળી.  કોણે શુ ભાગ ભજવવાનો છે એની ચર્ચા થઇ. એ પ્રમાણે આરવે વિરલને જીગીષા સાથે ગોઠવી દીધો.એ સ્વભાવે મિલનસાર હતો. ટુંક સમયમાં એણે જીગીષાનો વિશ્ર્વાસ જીતી લીધો ને એના પ્રેમાળ સહવાસમાં જીગીષાનો વૈરાગ્નિ ઠંડો પડ્યો. એનુ સંતપ્ત મન શાંત થવા લાગ્યુ.         એક વખત દર્શના ને આરવ એક રેસ્ટોરન્ટમાં બેઠા હતા. ત્યા જીગીષા ને વિરલ  આવ્યા. આરવે આગ્રહ કરીને પોતાના ટેબલ પર બેસાડયા. જીગીષા ને દર્શનાની પરસ્પર ઓળખાણ કરાવી.
દર્શના તો તૈયાર જ હતી. 'તો તમને મળવાનો લહાવો આજે મળ્યો.જીગીષાબેન, બહુ આનંદ થયો. તમારા ફોટા ઘરમાં જોયા છે, પણ પ્રત્યક્ષ આજે જ જોયા. હવે તો ઘેર આવો. મમ્મી પપ્પા પણ તમને  મળીને ખુશ થશે'  જીગીષાને દર્શનાની સરળતા સ્પર્શી  ગઇ. એણે સંકોચ સહ કહ્યુ.' જુઓને દર્શનાબેન, મને તોએમ કે આટલા લાંબા સમયના અંતરાલ પછી મને કોણ ઓળખતુ હોય?એટલે આવવામાં સંકોચ થતો હતો. પણ તમે બધા મને ભુલ્યા નથી એ જાણી આનંદ થયો'  એણે  વિવેક કર્યો.        'અરે જીગીષાબેન, હુ તો તમારી ભાભી થાઉ. આરવ પર તમારો ભાઇ તરીકેનો અધિકાર તો મારા કરતા ય આગળનો. હુ તો એની જિંદગીમા પછી આવી.તમે તો મારે માટે વિભાબેન કરતા કમ નથી.તમારુ જ ઘર સમજો'. કહેતા એણે આરવ  તરફ માર્મિક નજરે જોઇ લીધુ. આરવ મનમાં હસ્યો. કેવી ચાલાકીથી દર્શનાએ જીગીષાને સબંધોની સીમા સમજાવી દીધી હતી!      જીગીષા ચકિત થઇ ગઇ હતી. એનુ તો એવુ ધારવુ હતુ કે દર્શનાને આરવ ને જીગીષાના સબંધોની  જાણ થશે ત્યારે બન્ને વચ્ચે ઝઘડો થશે.ને દર્શના તક મળે તો જાહેરમાં તમાશો કરશે. જો ધારે તો આઘડી એ સંગ્રામ ચાલુ થઇ જાય એવી બધી સામગ્રી મોજુદ હતી. પણ તદન ઉલ્ટુ  એ તો  પ્રેમથી વાતો કરતી હતી ને સગી ભાભીની જેમ ઘેર આવવાનુ આમંત્રણ આપી રહી હતી!  જીગીષાને મનોમન પસ્તાવો થયો.      પછી તો દર્શનાના આગ્રહને માન આપી એ બધાને મળવા આરવને ઘેર પણ આવી.દિનાબેને છેક દરવાજે આવીને એનુ સ્વાગત કર્યુ.ભોગીલાલે સ્નેહથી માથા પર હાથ ફેરવીને આશિષ આપ્યા.ઘરના જુના નોકરચાકર વારા ફરતી આવીને મળી ગયા.જમવામાં એની મનપસંદ વાનગીઓ એને યાદ કરીને બનાવવામાં આવી હતી. આખા પરિવારનો આટલો પ્રેમ અનુભવ્યા પછી સ્વભાવિક એને પોતાના વર્તનનુ પૃથ્થકરણ કરવાની ફરજ પડી હતી.      આ પરિસ્થિિતનો લાભ લઇ એકવાર આરવે વિરલને સમજાવ્યો.' વિરલ હવે તારે લગ્ન કરી લેવા જોઇએ. આવુ પાત્ર વારંવાર ન મળે. હવે તમે બન્ને સારુ કમાવ છો. '   સામે વિરલે પોતાની પરિસ્થિિત સમજાવી.' હુ પણ એને ચાહુ છુ. પણ મારા ભણતરનો ખર્ચો ને માબાપની  જવાબદારી છે. એ લોકોએ બહુ બલિદાન આપ્યુ છે. હવે મારે મારા કરતા એમના આરામ ને સુખસગવડનો પહેલા વિચાર કરવો પડે. મારા કરતા જીવનનો આનંદ ભોગવવા એમની પાસે સમય ઓછો છે' 'વિરલ, જો બે જણની આવક ભેગી થાય  ને  સારી આવક હોય  તો તમે સરળતાથી સંસાર ચલાવી શકો ને એને પણ પરિવારની ખોટ છે એ   સંતોષાઇ જાય. વિચારી જો. સંજોગો તારે પક્ષે છે' આરવે સમજાવ્યુ.  'તમારી વાત બરાબર, પણ મારા માબાપ મારી જવાબદારી ગણાય. હુ સામી વ્યકિતને એ બોજો ઉપાડવા દબાણ ન કરી શકુ. કોઇ સમજીને  સ્વીકારે એઅલગ વાત છે'વિરલે પોતાનો દ્રષ્ટિકોણ સમજાવ્યો' 'યાર તુ તો બહુ  વિચારે છે. એને સીધુ જ પુછી લેને'આરવે સલાહ આપી. હજુ વિરલ કઇક વિચારમા હતો.   'એક સવાલ પુછી લઉ. આરવભાઇ.તમે હવે સાચે જ જીગીષાને પ્રેમ નથીકરતા?  આરવ ખડખડાટ હસી પડયો ' ભઇલા,એવખત વીતી ગયો.એ દિવસે તે જોયુ નહિકે દર્શનાએ કેવી ચાલાકીથી અમને બેનભાઇના સબંધો સમજાવી દીધા?હવે જીગીષા વિશેઆ સબંધ સિવાય કશુ વિચારી પણ ન શકાય'આરવે ખાતરીપુર્વક કહ્યુ.           થોડી ચર્ચાવિચારણા પછી જીગીષા લગ્ન માટે સંમત થઇ.બન્નેએ સાદાઇથી લગ્ન કરવાનુ વિચાર્યુ.જીગીષાને પક્ષે કોઇ નહોતુ તો વિરલ પરપ્રાંતિય હતો.એ ના માબાપ બહુ દુર હતા.
   પણ ભોગીલાલે એની ય ગણતરી કરી રાખી હતી.આ લગ્ન આખા સમાજની સામે ગોઠવી ને દર્શનાથી માંડીને લાગતા વળગતા  બધાને આ સબંધની શુધ્ધતા સાબિત કરવા માગતા હતા.સાથે સાથે સદગત મિત્રને અંજલિ આપવા માગતા હતા.        કોઇ પણ જાતની આગોતરી જાણ કર્યા વિના પતિ પત્નિ જીગીષાને મળવા ગયા.જીગીષા એમને આમ અણધાર્યા ને અચાનક આવેલા જોઇને સ્તબ્ધ થઇ ગઇ.        ભોગીલાલ સમજ્યા. 'બેટા,અમારા આવવાથી જો  તારા કોઇ કાર્યક્રમમાં અડચણ તો ઉભી થઇ નથી ને' 'નહિ કાકા, પણ કુતુહલ તો જરુર થયુ'.જીગીષાએ કબુલ કર્યુ.  ' કુતુહલ તો થાય જ.કુતુહલ,શંકા, જીજ્ઞાસા એ તારો વિષય ને સફળતાની પાયાની શરતો છે. એણે હસીને કહ્યુ
 'બીજી વાત એછે કે આ લગ્ન  હુ મારા ઘરઆંગણે  ગોઠવવા માગુછુ. મારા મિત્ર   વતી તારુ કન્યાદાન કરવાની ઇચ્છા છે. જો તુ રાજી હોય  તો. ભોગીલાલના સ્વરમાં આનંદ સાથે વિનંતી પણ હતી. જીગીષા ખુશ થઇ ગઇ.જો કે એણે આટલી બધી અપેક્ષા રાખી નહોતી.ભોગીલાલને લાગ્યુ કે એક ગેરસમજણ વરસો પહેલા થઇ હતી એનો  ખુલાસો કરવાનો આ ઉતમ  સમય છે.' જીગીષા, વરસો પહેલા પથૂભાઇ ગામ છોડીને જતો રહ્યો હતો. એનુ કારણ તને આપ્યુ હશે.પણ એ અધુરુ હતુ. કારણકે મારી વાત પુરી સાંભળ્યા વિના જ ગુસ્સે થઇ ને જતો રહ્યો હતો.આજે એની ગેરહાજરીમાં મારો બચાવ એ આમતો એકપક્ષી વકીલાત જેવુ થાય. એ દિવસે મે એને ઓફીસમાં બોલાવી તારા ને આરવ વચ્ચેના સબંધની વાત કરી હતી. કરવી પડેએમ હતુ. કારણ કે આરવ ને દર્શનાનુ સગપણ નાનપણથી નક્કી થઇ ગયુ હતુ. હવે ગામડામાં આવા બચપણના સગપણ નવાઇ નથી. પણ કોઇ કારણસર ફોક થાય તો છોકરીની બદનામી થાય ને બીજી સગાઇમાં સામેપક્ષે શંકા કુશંકા થાય. કોઇ નિર્દોષ દિકરીને આપણા માટે સહન કરવુ પડે એસારુ ન કહેવાય.બાકી તારી યોગ્યતા વિષે ત્યારે કે અત્યારે પણ બેમત નથી. પણ પથુભાઇના મનમાં અમીરો તરફનો પુર્વગ્રહ હતો એને લઇને મારી વાત સમજવાની તો  બાજુમા રહી પણ સાંભળવાની ય પરવા ન કરી. પછી તો તુ પણ અજ્ઞાતવાસમાં જતી રહી. એટલે આરવ છેવટે દર્શના જોડે લગ્ન કરવા તૈયાર થયો. આ છેસત્ય. તુ વિચારી જોજે ને પછી સ્વીકારજે."  જીગીષાને કાકાના ખુલાસામાં તથ્ય લાગ્યુ.  પથુભાઇના સ્વભાવ પ્રમાણે આવુ થવાની શક્યતા નકારી  નશકાય.
પછીના અઠવાડીએ જ ભોગીલાલને આંગણે મંડપ રોપાયો. વિરલના માબાપ પણ આવી ગયા. શરણાઇ ને મંગલગીતો સાથે વરરાજાનુ સ્વાગત થયુ. દર્શનાએ પોખણા કર્યા. જીગિષાને પોતાના હાથે પાનેતર પહેરાવી નેમંડપમાં પધરાવી. દિનાબેન ને ભોગીલાલે કન્યાદાન આપ્યુ. હવે વારો આરવનો હતો.  એના મનમાં ખચકાટ હતો. જાણે પોતાના આત્માને છેતરતો હતો. ભોગીલાલે એને એકબાજુ લઇજઇને સમજાવ્યો' આરવ, આલગ્નનુ આયોજન જ એ છેકે આખાસમાજ સામે તારો જીગીષાનો બહેન તરીકેનો સ્વીકાર ને દર્શનાના મનના સમાઘાનનો છે.તુ અગ્નિની સાક્ષીએ જવતલ હોમી ભાઇ તરીકે સાબીતી આપ.યાદ રહે, આ ધરતીનો સપુત જેનો બહેન તરીકે સ્વીકારે એને પછી કોઇ વાસના વિચલિત કરી શકતી નથી.આરવ મંડપમાં આવ્યો ને લગ્નની વેદીના અગ્નિમાં જવતલ હોમ્યા, એની પાવક જ્વાળાએ એના મનમાં ખુણે ખાંચરે રહી ગયેલી વાસના પણ હોમાઇ ને  શૂધ્ધ બની ગઇ.  એ દિવસે પ્રેમ વેરને જીતી  ગયો.